Jan Schot, 23 april 2023
Jaap’s opstel 1 “Krishnamurti” gaat over de problemen die kleven aan het aanwijzen van onderwerpen. Met de wijsvinger kom je vaak een heel eind, maar bij blindheid houdt het op met het aanwijzen zonder woorden. Die blindheid hoeft trouwens niet eens letterlijk het geval te zijn. 2
Aanwijzen met woorden
Aanduiden, of aanwijzen met woorden, kan op iets soortgelijks stranden. Wie een tekst hoort of leest, kan ook figuurlijk “blind” zijn. Dat is zo wanneer bij de hoorder/ lezer geen enkel beeld wordt opgeroepen, op de plek die de spreker/ schrijver aanwijst met zijn tekst.
Als er daadwerkelijk niets is op de aangeduide plaats, is er sprake van bedrog. We zullen echter niet uitgaan van kwade trouw, maar onze aandacht richten op die gevallen waar een tekst, alle goede bedoelingen ten spijt, niets “wakker roept”.
In onderhavige tekst van Jaap zien we dat hij geen beeld krijgt bij het lezen van de teksten van Jiddu Krishnamurti. Hij ziet dus niet iets anders dan de schrijver aanduidt, maar niets. Met de beste wil van de wereld, krijgt hij geen beeld voor ogen. Dat was reden genoeg om geen boeken meer te lezen van deze Indiase filosoof.
Niets zien, of iets anders zien
Niets zien, dat verschilt hemelsbreed van wat Jaap mij schreef aan het begin van onze tweede correspondentiecyclus (2001-2006). In “Gobel” schetste hij hoe moeilijk communiceren is, omdat heel veel woorden compleet andere beelden oproepen bij lezers van een en dezelfde tekst. Als voorbeeld gaf hij toentertijd dat ik wel kan proberen hem met woorden te leiden naar een, in mijn ogen, schitterend bouwwerk. Maar dat het heel goed mogelijk is dat hij, op die plek aangekomen, niets anders ziet dan een ruïne.
Waar bij Krishnamurti's teksten de communicatie meteen ophield omdat de lezer niets zag, loopt ze nu het gevaar te stranden op het veel voorkomende "langs elkaar heen praten".
Zelf waarnemen, nadenken
Het andere thema in Jaap’s essay is het zelf uitzoeken hoe de wereld in elkaar steekt. Ik durf gerust te beweren, dat hij daarbij gewoontegetrouw hamert op "onderscheiden, onderscheiden, onderscheiden"!
Dus, niet allerlei begrippen op één grote hoop gooien, maar consciëntieus bezig zijn en blijven met onderscheidend benoemen. Hij verzucht echter ook dat het vechten tegen de bierkaai is. Dat lijkt me niet zo vreemd als je opereert “in alle stilte”. Het is inherent aan filosoofje spelen in zelfgekozen kluizenaarschap. Natuurlijk is het prachtig om, hoog verheven boven de massa
3
, tot diepe inzichten te komen. Maar als je werkelijk zou wensen dat alle Nederlandssprekenden zich eveneens zouden wijden aan onderscheidend benoemen, zal je – net als Nietzsche’s Zarathoestra
4
– een keer van de berg moeten afdalen om je leer te verkondigen. Maar goed, Jaap’s veronderstelling dat je zult doodlopen op onwil, lijkt heel plausibel. En dat is inderdaad niet erg motiverend.
Enkele afsluitende woorden over beide thema's
Het gaat er dus om dat mensen zelf onderzoeken, waarnemen, nadenken. Het gaat er niet om welke persoon dan ook, te volgen. Dat is helemaal in overeenstemming met één van Jaap’s steeds weer terugkerende uitspraken: “Je moet niet geloven, ook mij niet”.
Al met al gaat zijn betoog over het feit dat er nogal wat ervaringen niet communiceerbaar zijn. Er is geen “objectief” verschijnsel waarnaar men met de vinger wijzen kan. Er zijn geen woorden die de ervaring bij iedereen kunnen “wakker roepen”.
1) Opstel is een verouderde term voor een beschouwende of betogende, non-fictieve tekst. Modernere alternatieven zijn betoog, essay en paper. Ik zal die termen hier afwisselend gebruiken.
2) Denk maar eens aan de legendarische scene uit ‘Erik The Viking’: de aankomst bij de poort van Asgaard. De christelijke missionaris is "ziende blind" voor deze plek, waar de goden van de Vikingen wonen. Uiteraard zien zij wel "hun" Asgaard.
3) Vergelijkenderwijs denk ik aan een essay over een vlieger, of meerdere essays over de Aztekentrap, bijvoorbeeld "Niveau's van abstraheren op de Aztekentrap".
4) In Friedrich Nietzsche's filosofische roman "Zo sprak Zarathoestra" is hoofdpersoon Zarathoestra gemodelleerd naar de gelijknamige Iraanse profeet en grondlegger van het zoroastrisme.
dit deed me denken aan de blinde vlek….en aan getuigen bij een ongeval die allen iets anders hebben gezien….maar vooral ook aan het langs elkaar heen werken in organisaties, omdat er amper naar elkaar wordt geluisterd en/of anders wordt beleefd….