Jan Schot, 10 oktober 2025
In dit artikel neem ik Jaap's "Wat bedoel ik met mijn opstellen?" onder de loep. Die tekst, waarbij Jaap als het ware 'doet alsof' al zijn opstellen tezamen één tekst vormen, is dus al een tekst over een tekst: een meta-tekst. Onderhavige tekst over die meta-tekst is dan een 'meta-meta-tekst'.
Waarom doe ik dit? Niet alleen omdat ik zijn 'wat bedoel ik'-tekst, zonder enige verdere uitleg, veel te 'technisch' vind, maar vooral om enkele verbanden te kunnen leggen.
Ter illustratie, onderstaand schema dat een en ander inzichtelijker, minder abstract, maakt.
Dit schema vindt zijn oorsprong in de trits die ik zag in Jaap's opstel enerzijds (gedachte-verwoording-tekst) en de trits die ik al meermaals gebruikte anderzijds (schrijver-tekst-lezer).
Van meet af aan lag het voor de hand die twee tritsen loodrecht op elkaar te plaatsen. Op die manier staan ze allebei in chronologische volgorde, van boven naar beneden respectievelijk van links naar rechts.
De verticale trits geeft aan hoe Jaap zich denkt dat een tekst ontstaat: een gedachte valt bij de – op dat moment nog, potentiële – schrijver binnen. Vervolgens zoekt hij een, zo goed mogelijke, verwoording bij die, in zijn bewustzijn, binnengevallen 'tekst'. Via het proces dat Jaap uitschrijven noemt, ontstaat dan de 'echte' tekst.
Onder de horizontale trits heb ik de bijpassende verschijnselen genoemd. Dus, een schrijver 'heeft' een bedoeling (of het überhaupt mogelijk is geen bedoeling te hebben, betwijfel ik), een tekst 'heeft' een betekenis (binnen een taalgemeenschap hebben woorden een – min of meer, vaste – betekenis), een lezer 'produceert' een interpretatie.
De stippellijn die schrijver verbindt met betekenis, geeft weer wat Humpty Dumpty deed met woorden: ze laten betekenen wat hij wil. Zo werkt dat natuurlijk niet binnen een taalgemeenschap: taal is immers geen privébezit.
Er is geen lezer in de meta-tekst
Jaap's "wat bedoel ik"-tekst valt uiteen in drie gedeelten, drie benaderingen van de vraag die hij zichzelf stelt. Eerst gaat het om de eenvoudigste manier ('nastreven met'), dan om de meest gebruikelijke manier ('best mogelijke verwoording?'), ten slotte om een antwoord "bij nader doordenken".
Hoe dan ook, de lezer komt in deze tekst niet naar voren. In die zin zou je kunnen zeggen dat het rechtergedeelte van het schema hier niet aan de orde is. Het is overigens niet zo dat dit schema (of iets dat er verdacht veel op lijkt) Jaap onbekend was, getuige de tekst die hij – een week later(!) – schreef. "Bedoelen, betekenen, overkomen als" begint namelijk zo:
Het schema is duidelijk:
- ik bedoel,
- het betekent,
- het wordt door hem opgevat als, komt bij hem over als.
Zo gaat dat met boodschappen, al of niet in taal gesteld.
In deze vroege tekst van Jaap stelt hij, met zijn opstellen, niets te bedoelen (in de zin van 'iets nastreven'), maar wel op zoek te zijn naar de best mogelijke verwoording van de gedachte die hij uitschrijft.
Daarbij geeft hij expliciet aan dat zo'n 'optimale verwoording' niet verward moet worden met 'verstaanbaarheid'. Grotere verstaanbaarheid (leesbaarheid, duidelijkheid) is, zijns inziens, een relatie tussen de lezer en de tekst. Lijkt me helemaal juist, maar met die lezer houdt hij zich, daar en toen, niet bezig.
Schrijver als enige lezer eigen tekst
Bij latere teksten komt die lezer, die hij toch ook "tussen de oren" moest hebben, wel om de hoek kijken. Hier is hij nog voornamelijk (uitsluitend?) bezig met zichzelf: als schrijver, als maker/ gebruiker van een geheel eigen begrippenapparaat. Zoals hij het verwoordt: "met welke begrippenapparatuur blijkt de tekstgenerator in mij te werken?"
Terzijde, die tekstgenerator gaat hij later consequent 'tekstaanmaker' noemen.
In deze tekst is de lezer niet anders aanwezig dan in de zin van 'lezer = schrijver'. Jaap is immers bezig met "de best mogelijke verwoording".
Zo bezien, wordt het onderste gedeelte van het schema eerder een stroomschema.
In plaats van interpretatie, komt de vraag "Ben ik tevreden met de verwoording van mijn gedachte?". Zo ja, einde; zo nee, ga verder (of, terug) naar de schrijver.
Tja, dan heb je ineens een 'loop' (lus, in goed Nederlands) totdat je zelf tevreden bent met je eigen tekst.
Schrijver → Tekst → Lezer = Schrijver → Beste verwoording van 'mijn' gedachte? → Ja → Einde
Schrijver → Tekst → Lezer = Schrijver → Beste verwoording van 'mijn' gedachte? → Nee → Schrijver
Lezer en semiotiek
Mijns inziens wordt het interessanter wanneer in Jaap’s teksten de lezer wel op zijn innerlijk toneel verschijnt. Dat geeft mij dan de gelegenheid veel meer verbanden te leggen met de semiotische teksten van Umberto Eco. Met name denk ik aan boeken als “De grenzen van de interpretatie” en “Lector in fabula; De rol van de lezer in narratieve teksten”.
Ik preludeer nu alvast op een volgend overzichtsartikel, waarbij de volgende vragen zich opdringen:
- Welke werkelijke – of, ingebeelde – lezer(s) had Jaap op het oog?
- Hoe zag hij zichzelf als schrijver?
Ik wil onderzoeken in hoeverre ik de antwoorden op die vragen kan verbinden met Eco’s begrippen, zoals empirische lezer, model-auteur, empirische auteur, model-lezer.
Wat een intrigerend stuk, dat Bedoeling, betekenis, interpretatie.
Het zette me echt aan het denken….. denk je dat we als schrijver altijd rekening moeten houden met de lezer zelf?
Ik persoonlijk zie schrijven als een vorm van kunst. En bij kunst hoeft de maker niet altijd stil te staan bij het publiek, zeker niet als het niet je beroep is — als je het niet “voor je brood” doet, maar uit innerlijke noodzaak of passie. Soms is het juist eerlijker om te schrijven zonder dat iemand meekijkt; dan blijft de tekst zuiver.
Kijk naar Vincent van Gogh: tijdens zijn leven werd zijn werk nauwelijks gewaardeerd, maar nu genieten zijn nakomelingen nog steeds van zijn roem. Jammer natuurlijk dat hij dat zelf niet heeft kunnen meemaken, maar dat zegt veel over de aard van kunst.
Met literatuur is dat niet anders, vind ik. Er zal altijd wel iemand zijn die een zogenoemde meta-meta-tekst juist indrukwekkend en fascinerend vindt, terwijl een ander er niets mee heeft.
En misschien is dat juist de schoonheid van kunst — en literatuur hoort daar zeker bij, dat smaak en betekenis nooit vastliggen. Wat de een niet begrijpt, kan de ander diep raken.
Iedere lezer ziet met zijn eigen ogen, en dat is precies wat het menselijk maakt.
Hartelijke groet,
Noor
Moeten we als schrijver altijd rekening houden met de lezer?
Het hangt er maar van af. Wat is je bedoeling? Richt je je überhaupt tot een lezer?
Bij publicatie lijkt dat ‘rekening houden met de lezer’ onvermijdelijk.
Bij het schrijven van een brief neem ik altijd de geadresseerde als ‘lezer tussen de oren’.
Maar hoe zit het bij een dagboek? Wie is er, afgezien van de schrijver, nog te zien als lezer? Niemand! En toch denk ik dat tussen schrijver en tekst nog een censor kan zitten.
Hoe het ook zij, puur voor jezelf schrijven lijkt me niet wezensvreemd.
Kijken naar Vincent van Gogh.
Interessant, maar enigszins bezijden het onderwerp waarmee ik me, net als Umberto Eco in “Lector in fabula”, wilde bezighouden: geschreven teksten. Uiteraard is er ook bij het gesproken woord en het schilderij, sprake van een ‘zender’ en een ‘ontvanger’. Vraag is in hoeverre de lezer, luisteraar of kijker een coöperatieve rol wil spelen bij de interpretatie van de uitgezonden ‘boodschap’.
Als adviseur en met name als personal trainer/coach was ik vooral bezig mensen te wijzen op het doel van de zender, misschien ook schrijver…
Namelijk zodanig communiceren dat je bereikt wat je wilde bereiken.
En dat betekent voor de ontvanger, lezer, ervoor open staan, luisteren, (aandachtig lezen?)
Dat alles gaat vanzelfsprekend voorbij aan de kunst van het gebodene.
Toch wel interessant om die vergelijking te maken.