Bijna een half jaar geleden kondigde ik, als afsluiting van "De rol van de lezer bij verhalen lezen" een vervolg aan, waarbij ik het boekje "De crisis van het narratieve" van de Koreaans-Duitse filosoof Byung-Chul Han als uitgangspunt zou nemen.
In de tussentijd hebben meerdere mensen mij, quasi subtiel, herinnerd aan mijn belofte. Hoog tijd dus!
Han schrijft over de crisis in het verhalen vertellen, en doet dat kort en bondig:
"We vertellen elkaar vandaag de dag steeds minder verhalen. Het vertellen van verhalen wordt verdrongen door communicatie als uitwisseling van informatie."
Ik kwam in zijn boekje veel verschillende thema's tegen, die bij mij – stuk voor stuk – een stortvloed aan associaties op gang brachten. Daarom besloot ik meerdere korte blogs te schrijven, te beginnen met "De verhalenverteller".
Zorgwekkend is het feit dat het ras van verhalenvertellers langzamerhand dreigt uit te sterven. Als zoon van een verhalenverteller steekt dat toch.
De zoon van een verhalenverteller
In 2001 overleed mijn vader. Naast het persoonlijke gemis, voelde ik later een meer algemene weemoed dat er met hem een verhalenverteller was heengegaan. Is een verhalenverteller nog wel van deze tijd? Zo luidt de vraag die zich opdringt. Lijkt het vertellen van verhalen niet meer en meer op een bijna verloren gegane traditie? Een traditie uit andere streken, uit vroeger tijden. Een traditie waarbij zowel de verteller als zijn aandachtig luisterend gehoor de tijd en rust neemt voor een – bij voorkeur, spannend – verhaal.
"De zoon van een verhalenverteller" is ook de titel van een, in 2017 verschenen, boek van Pierre Jarawan. Zijn Libanese vader was ook een verhalenverteller, dus ik ben zeker niet de enige zoon van een verhalenverteller. De verhalen in Jarawan's boek over het eens zo prachtige Libanon zijn droefmakend. Over weemoed gesproken, luister eens naar "Li Beirut" van de legendarische Libanese zangeres Fairuz.
Terug naar mijn vader, die ik heb leren kennen en waarderen als verhalenverteller. Verhalen die hij, al dan niet gelardeerd met eigen verzinsels, uit het blote hoofd navertelde. Maar ook verhalen die hij ter plekke verzon. Hij vertelde verhalen aan zijn kinderen, met name in het weekend en tijdens de vakanties. Verhalen waarnaar wij ademloos luisterden.
Zo herinner ik me hoe hij tijdens een wandeling over de boulevard in Vlissingen onzinnige verhalen uit de grote duim zoog, zoals "De goggomobielenboom" en "De oceaankip". Maar ook dat hij, ergens in Europa waar wij onze tenten hadden opgezet, 's avonds een spannend verhaal als "De wurgende hand" van Edgar Wallace voorlas.
Niet alleen aan zijn kinderen vertelde hij verhalen, maar ook aan jongelui die met hem – toentertijd jeugdleider – mee waren gegaan op zomerkamp, meestal ergens in de bossen in Noord-Brabant. Gezeten rond een knapperend kampvuur heb ik mijn vader menig spannend, soms griezelig, verhaal horen vertellen. Ik denk aan sprookjes van Godfried Bomans als "De herbergier van Pidalgo" en "Vrolijke Hans of Hoe het lachkruid ontstond". Maar ook aan het enge verhaal "Het blonde haarlokje", waarvan ik geen auteur kan terugvinden. En ook daar weer "De wurgende hand", waaruit geconcludeerd kan worden dat veel verhalen eerst op de eigen kinderen uitgeprobeerd werden.
Nog weer later in zijn leven vertelde mijn vader verhalen als voorganger in de Protestantse kerk. Opzettelijk schrijf ik niet dat hij preekte. Nee, hij vertelde wederom verhalen. Soms ontroerende, soms spannende verhalen. Hoe dan ook, zijn manier van verhalen vertellen maakte wel dat veel mensen graag kwamen als hij 'preekte'.
Na zijn dood bleek van die preken alleen iets terug te vinden op papier. In zijn boekenkast stonden enkele ordners vol met preken: door hemzelf uitgetypte verhalen, vaak voorzien van doorhalingen, aantekeningen in de kantlijnen en met de hand geschreven toevoegingen.
Uit dat 'ruwe materiaal' heb ik in 2005 een selectie gemaakt met het vooropgezette idee om een twintigtal preken te bundelen in het boek "Hij laat je niet los". Postuum heeft mijn vader zo toch nog een boek gepubliceerd met verhalen, die hij zelf geschreven had.
Zowel verhalenverteller als schrijver
Soms zijn deze twee rollen verenigd in één persoon. Als ik een boek lees waarbij de schrijver ook heel duidelijk de rol van verhalenverteller speelt, dan merk ik keer op keer hoezeer ik daarvan in de ban raak.
Ik denk aan het verhaal "Toen de schrijver op bezoek kwam" van de Noorse filosoof Jostein Gaarder. Is het een al te gewaagde veronderstelling dat hijzelf de schrijver is waarover hij schrijft? 'Meta' of niet, het is fascinerend hoezeer de – rond het vuur, zittende – romanfiguren opkomen voor hun 'rechten' in het verhaal.
Eveneens was het puur genieten om "Vlinders van de nacht" van de Braziliaanse schrijver Jorge Amado te lezen. Niet alleen verhaalde hij heel invoelbaar over allerlei gebeurtenissen in Bahia, de door hem zo geliefde streek in Brazilië. Maar ook richt hij zich tussendoor meermaals tot de lezer, en deelt dan vrijelijk zijn gedachten over het zich ontrollende verhaal.
Verhalenverteller, maar geen schrijver
De Marrokaanse rasverhalenverteller Mohammed Mrabet staat nog helemaal in de orale traditie. Hij is analfabeet.
En toch staan er veel boeken op zijn naam, zoals "Liefde met een lok haar". Die boeken hebben we te danken aan de Amerikaanse schrijver Paul Bowles, die Mrabet's verhalen opschreef.
In die verhalen fantaseert Mrabet er lustig op los. Dat is prima. Hij is immers een verteller van verhalen. En, dat is nu het leuke aan verhalen, die behoeven niet op waarheid te berusten.
Ten slotte
Is het heden ten dage alleen nog maar kommer en kwel?
Nee hoor, zo hebben we in hier te lande gelukkig nog de Iraans-Nederlandse verhalenverteller Sahand Sahebdivani. Een mooi voorbeeld van het feit dat in het theater de verhalenverteller nog springlevend is. Dit hebben mijn vrouw en ik mogen ervaren bij het concert "Cantigas", waar Sahebdivani een welkome narratieve aanvulling verzorgde bij de muziek van Cappella Amsterdam en het Amsterdams Andalusisch Orkest.
Zoals gezegd, houdt de lezer nog een paar blogjes van me tegoed. Over het verdwijnen van de ander door met name het mobieltje, over het belang van een verhaal in de wetenschap, en over hoe weinig er nog echt geluisterd wordt.
Wat een mooi en uitnodigend verhaal, Jan! Het roept veel herinneringen op. Uit mijn jeugd, en uit de tijd waarin we onze kinderen, meestal fantasieverhalen vertelden. Ook de spreekbeurten op school waren verhalen!
Ik zie uit naar je volgende blog!
Beste Jan,
Met veel plezier heb ik je verhaal “De verhalenverteller” gelezen. Ik ken je vader, maar niet als verhalenverteller. Wat mij vooral trof, is de warme toon en de weemoed die als een zachte onderstroom door het hele stuk loopt. Je vader groeit gaandeweg uit tot meer dan een persoon; hij wordt een symbool van een tijd waarin verhalen nog vanzelfsprekend werden gedeeld en beluisterd.
De persoonlijke herinneringen maken het verhaal levendig en authentiek, terwijl de verwijzingen naar schrijvers en denkers het extra diepgang geven. Mooi is ook dat je niet vervalt in de gedachte dat vroeger alles beter was, maar eerder laat zien dat we iets waardevols dreigen kwijt te raken. Af en toe had de koppeling met Byung-Chul Han nog iets nadrukkelijker naar voren mogen komen, maar dat doet weinig af aan de kracht van het geheel.
Al met al is dit een prettig leesbaar en betekenisvol verhaal, geschreven door iemand die zelf duidelijk gevoel heeft voor de kunst van het vertellen. (Alhoewel ik denk dat schrijven je nog beter afgaat). De weemoed blijft nog even hangen nadat ik de laatste regel heb gelezen, en dat is misschien wel het mooiste compliment dat ik kan geven.
Hartelijke groet,
Joop
Ja, Jan – broer – onze Pa was inderdaad een verteller. Ook ik heb menig verhaal van hem tijdens een schoolkamp (als leerkracht groep 8) rond een kampvuur verteld. Of…. tijdens een mistige avondwandeling. Waarschijnlijk ook weer aangedikt met eigen woorden. Een cadeautje als kinderen dan ademloos luisterden. En de zucht van hen als het verhaal uit was.
De kunst van het vertellen is – denk ik – al heel veel verloren gegaan. Het onderwijs c.q. de leerkrachten onderschatten het belang van vertellen en luisteren, het samen beleven van een avontuur!
Hopelijk keert dat tij.
Beste Jan,
Er was eens een dame die altijd uitkeek naar de blogs van Jan. Ze wist dat ze eraan zaten te komen, maar wilde er telkens goed de tijd voor nemen. En dus duurde het soms wat langer voordat ze eraan begon. Jammer misschien, maar ze wist dat ze er hoe dan ook op terug zou komen.
Keer op keer genoot ze van deze kleine “indulgence”. Meestal las ze kritisch, dacht ze na over de wereld, over de verschillende denkwijzen en manieren waarop mensen hun leven leiden, over literatuur en over de snelheid waarmee de wereld om ons heen verandert. Over van alles en nog wat, eigenlijk.
Maar deze keer wist Jan haar werkelijk te betoveren. Want deze keer raakte zijn verhaal haar op een heel andere manier.
En nu stap ik maar even uit de derde persoon, want Jan, ik werd hier oprecht emotioneel van…
De manier waarop je over je vader schrijft, over zijn verhalen en de herinneringen die je daaraan hebt overgehouden, vond ik ontzettend mooi. Vooral de gedachte dat met zijn overlijden niet alleen je vader, maar ook een verhalenverteller verloren ging. Tegelijkertijd moest ik denken: is hij als verhalenverteller eigenlijk wel helemaal verdwenen? Want kijk eens wat je nu zelf doet. Je vertelt zijn verhaal, en daarmee leeft een stukje van zijn vertelkunst toch voort.
Verhalen vertellen is inderdaad iets wat ons als mensen verbindt. Al vanaf het moment dat we klein zijn, worden we voorgelezen door onze ouders, later op de basisschool, en langzaam maar zeker verdwijnt die gewoonte naarmate we ouder worden. Terwijl daar eigenlijk helemaal geen logica achter zit. Alsof verhalen uitsluitend voor kinderen bedoeld zijn!
Natuurlijk bevatten verhalen vaak wijze lessen, maar hebben volwassenen die niet minstens zo hard nodig? Misschien zelfs nog wel harder dan kinderen. En dan hebben we het nog niet eens gehad over het plezier, de verwondering en het vermaak dat een goed verhaal met zich meebrengt.
Er zit iets magisch in het vertellen van verhalen. Alleen al in het gegeven dat iemand met niets anders dan woorden een hele wereld voor je kan scheppen.
Mijn opa is trouwens ook zo’n geweldige verhalenverteller. Hij vertelt over vroeger, over wat hij allemaal heeft meegemaakt, maar net zo gemakkelijk over dingen die volledig aan zijn fantasie zijn ontsproten. En het mooie is dat je op zo’n moment niet eens altijd hoeft te weten wat werkelijk gebeurd is en wat verzonnen. Je luistert, je verbeeldt je wat hij vertelt en voor even bevind je je in een andere wereld.
Wat mij betreft mag de mondelinge verteltraditie dan ook absoluut weer worden aangewakkerd. We zijn zo gewend geraakt aan het consumeren van verhalen via boeken, films en schermen, dat we bijna zouden vergeten hoe bijzonder het is wanneer iemand je een verhaal vertelt. Zonder scherm, zonder verdere hulpmiddelen, alleen een stem, een verteller en een luisteraar.
En laten we vooral Scheherazade niet vergeten! Zij is misschien wel een van de mooiste voorbeelden van de kracht van verhalen vertellen. Duizend-en-een nacht wist ze de koning met haar verhalen te boeien. En dat was voor haar niet zomaar een vorm van vermaak, maar letterlijk van levensbelang. Zonder haar vertelkunst was ze immers niet in leven gebleven!
*After all*, verhalen kunnen blijkbaar niet alleen levens verrijken, maar soms zelfs levens redden.
En misschien is dat wel precies waarom ik zo van jouw blogs geniet, Jan. Je geeft me niet alleen iets om over na te denken, maar vertelt me ondertussen ook een verhaal. En voor ik het weet, ben ik zelf weer aan het vertellen geslagen.
Lieve groet,
Noor