Jaap Schot, 3 mei 1993

Naar aanleiding van 'Dialektiek van de Verlichting' van
Horkheimer en Adorno (1944).

Ooit (nu ja, herhaaldelijk natuurlijk) hebben hier en daar sommige
geciviliseerden doorzien dat ze bedrogen werden 'door het spel /
systeem'. Toen er nog bedrogen werd met mythen, sagen, legenden,
geschiedenisverhalen als middelen, doorzagen ze dat dat verzonnen
verhaaltjes zijn.
Iedereen kan natuurlijk slechts zijn eigen (het hem zelf daar dan
omgevende) bedriegsysteem doorkrijgen. Verleden en toekomst
bestaan namelijk niet, dat zijn zelf slechts voorbeelden van
'begrippen om mee te bedriegen'. Dat stellen de schrijvers niet
in dit boek. Integendeel, zij hebben schijnbaar het (verre)
verleden als onderwerp. Schijnbaar natuurlijk, want niemand kan
iets kennen en weten (zich iets herinneren en dat uitspreken)
omtrent wat voor zijn geboorte was. Wie schijnbaar over het
verleden schrijven schrijven dan ook over wat hen verteld is
en/of over wat zij voor sporen uit het verleden aanzien en op hun
wijze opvatten. Ze praten na en ze praten-aan-elkaar. Zo doende
staan ze in een traditie, maken ze deel uit van een lange rij
navertellers, onder wie vele, vele bedriegers vermoed mogen
worden. Wat was werd en wordt gebruikt om wat er aan voorrechten
is mee goed te praten, te 'legitimeren', zoals dat heet.

Doorkrijgen dat en hoe je belazerd wordt, noemt men 'verlicht
raken'. Pogen om wat je vond aan anderen te vertellen die ook zo
bedrogen worden heet verlichten, aan verlichting bezig zijn. Tot
nu toe zijn de meeste zo toegesproken anderen op hun beurt
onaanspreekbaar gebleken en onverlicht gebleven.

Iedereen blijft datgene vreemd wat hij niet in zichzelf verneemt.

De bedrogenen hebben vaak redenen om in het leugensysteem (het
spel, het rangschikken, de civilisatie) te blijven, om zich
verder te laten bedriegen en op hun beurt anderen te bedriegen.
Binnen het spel hebben ze vanzelfspreken daarvoor alle reden,
namelijk het voortduren ervan: zonder leugen, verlicht dus, is er
niet langer dat spel. Dat is begrijpelijk, spreekt vanzelf, is
geldig, binnen het spel, op het speelveld.

Vraag: Wat zijn de redenen die ze buiten spel hebben om het
bedriegen en bedrogen worden voort te zetten?
Antwoord: De wapens van de spelenden, die tussen hen, de
bedrogenen en het voor hun leven en welzijn nodige in staan. Die
wapens zijn echt evenals de bereidheid van de soldaten om met
deze wapens de voorrechten (inclusief het bezit), dat waarom
gespeeld wordt, te onthouden aan het gebruik door niet-spelers.

Verlichting verlost niet, geeft geen gelegenheid het spel, het
speelveld, de geciviliseerde samenleving te verlaten en toch
leven en welzijn te behouden.
Revolutie en spelhervorming staan dan als wegen open, maar die
wegen bleken sloppen. Met eenmaal geciviliseerden
(dat zijn gedenatureerden en tot losse enkelingen gemaakten) is
niet terug te keren naar samenleven als natuurmensen / als
broeders en / of zonder competitie / zonder sociale mobiliteit,
in vrede dus).

Met wrakken is niet meer te varen. Jammer dan.

Bij de gedachten en woorden der verlichting zijn geen daden te
voegen. Het blijft bij gepraat. Het spel gaat voort, om
ongelijkheid, om bevoorrechting (= voorraken en voorblijven op
anderen) en om emancipatie (= inhalen). Ook als iedereen zich
netjes en sportief aan de regels van het spel houdt, is en blijft
er onvrede en afgunst, dat zijn de motoren / motieven / drijveren
waardoor men zich als speler in het spel beweegt. In onderscheid
van waardoor men als gebruikte bewogen wordt (angst onder
andere).

Wat wie verlicht raakt opmerkt en dan uitzegt is ter zake,
maatschappelijk en sociaal ter zake. Het wordt gezegd van buiten
het speelveld en helpt niemand binnen in het spel, niet bij het
maken van winst en niet bij het voorkomen van verlies. Verlichten
is ook al geen bevrijden, constateerde ik al. Wie zou het inzicht
dan nog willen gebruiken nadat hij het heeft beluisterd
(aanvankelijk nog hopend op bruikbaarheid van de aangekondigde
boodschap; hopend dat er een daad bij het gehoorde woord te
voegen zou zijn)?

Iedereen die zich in een civilisatie gevangen aantreft, moet,
noodgedwongen de stand en gang van zaken en van spelers op het
speelveld leren kennen of puur gebruikte blijven.
De boodschap der verlichting helpt hem hierbij aan geen enkel
gegeven. De boodschap is nutteloos.

Wie dit eenmaal begrijpt heeft ook aan inhoud van die boodschap
geen behoefte meer. Ik bedoel: het maakt ook niets meer uit te
weten hoe je belazerd wordt, welke verzinsels en leugens er in
het spel in gebruik zijn, wat er waar is en wat verzonnen en dus
slechts geldig is.

Geldig en waar zijn binnen het spel niet onderscheiden.

Slechts daar waar vanuit het spel omgegaan wordt met de natuur
hoeft de werker waarheid te kennen, waarheid omtrent dat wat niet
mee speelt, buitenmenselijk is, dus buiten spel is: 'natuur' is
(inclusief de menselijke natuur). Dat daar waarheid gekend wordt,
is van belang voor allen binnen het spel, daarom is er in de
'sciences', de natuurwetenschappen, dan ook censuur, er mag daar
niet gelogen en bedrogen worden en er mag geen onzin worden
gepraat. Binnen het spel mag er over en tussen de spelers en over
het spelverloop "vrij" alles gezegd worden, natuurlijk, bedriegen
(in alle vormen, ook in de vorm van brute leugen en onwaarheid)
is, naast bedreigen het spelgedrag.

Het verkrijgen van objectieve waarheid (wetenschap beoefenen) is
geen deel van de verlichting. Verlichten is het spel als spel
herkennen, aanwijzen en benoemen. En daaraan heeft geen speler
als speler enige behoefte. De speler is niet buiten spel en hij
kan daar ook niet komen en niet voortbestaan, niet leven en niet
welzijn.

Uitzeggen hoe en door wie er met welke middelen nu bedreigd en
bedrogen wordt, dat is niet meer dan het geven van een reportage
van een stuk van het spelverloop. Het heeft met het verlichten
omtrent de civilisatie evenmin iets te maken als een reportage
van een voetbalwedstrijd iets te maken heeft met het zien van het
verschijnsel 'voetballen'. Zo'n reportage meldt aan wie deze niet
zelf kunnen zien / opmerken die gegevens welke voor de spelers
van belang zijn: waar de bal is, wie hem heeft en wat deze ermee
nastreeft en wie hem daarbij hindert, enz. Dat is nieuws, dat is
actueel, dat verlicht niet. Het houdt de toeschouwers bezig met
gedenk (= woorden zonder daarbijgevoegde daden) over het spel
(het verloop: van de economie, de politiek, de cultuurfilosofie,
het geloof, de wetenschap), binnen het vanzelfsprekend nemen van
het spel.
Ook het beschrijven van het spel als spel zal door het lezende
publiek opgevat worden binnen het vanzelfsprekend nemen van het
spel. De schrijver is een nar die niet aan het lachen maakt maar
aan het denken zet. Maar hij is en blijft een nar, een publicist,
iemand dus die het knechtenkunstje publiceren doet, dingend naar
de gunst van Jan Publiek (in de functie, de gedaante, van de
kopende lezer). Jan Publiek ziet dat dan daar juist, hij is in de
waarheid. De publicerende verlichte kon / ging niet naar buiten.

De verlichten die naar buiten gingen en gaan vergaan daar buiten
in alle stilte. Zij wilden het spel niet tot een einde brengen,
evenmin als de spelers dat willen. Overigens willen de meeste
gebruikten dat ook niet, dat blijkt als ze de hoofdprijs in de
lotto winnen, al hun onvrede bleek dan te zijn met hun positie,
niet met het bestaan van posities (voorrechten, ongelijkheid).

De verlichte die niet het licht predikt, ronddraagt, doorgeeft,
leeft onbekommerd, evenals de winnende spelers en de onnadenkende
gebruikten in gunstige posities. Wie op tijd verlicht raakt kan
nalaten zich in zelfbouwcellen (huwelijk, gezin, idealen, 'ismen,
carrierestreven e.d.) kleiner te behuizen dan het noodlot het hem
in de civilisatie reeds doet. Wie zich reeds zo onnodig klein
opsloot kan zich wellicht nog uit enige cellen bevrijden. Dat is
alle nut dat men van verlichting kan hebben.