Na een terloopse vermelding van Jaap's verdoezelwoordenboek in een miniblog, wordt nu nader ingegaan op wat hij verstond onder verdoezelwoorden, wat hij voor ogen had met het zelf bijhouden van zo’n boek…

Jan Schot, 30 april 2021

Als ik in mijn miniblog “Actueel staaltje verdoezelen” beweer dat de term “traditionele familiewaarden” regelrecht past in Jaap's verdoezelwoordenboek, is dat zonder enige nadere uitleg een beetje kort door de bocht. De verwijzing naar Jaap's handgeschreven fragment helpt de lezer niet direct, en wel om twee redenen:

1. Niet iedereen leest oude handschriften even gemakkelijk.
   Meer lezersvriendelijk is daarom deze overgetypte versie van zijn tekst.
2. In Jaap's, gewoontegetrouw meanderend, tekstfragment passeren tussendoor nog enkele andere onderwerpen.
   Dat kan de aandacht nogal afleiden van het, in de titel aangegeven, onderwerp.

Schematische definitie verdoezelwoorden

De beweerde passendheid van “traditionele familiewaarden” zou ik willen onderbouwen door Jaap's voorbeelden te beschouwen als definitie voor verdoezeltermen.

• Wie ‘consequenties van’ zegt, verdoezelt het onderscheid tussen ‘reacties op’ en ‘gevolgen van’.
• Wie ‘competent’ zegt, verdoezelt het onderscheid tussen ‘bekwaam’ en ‘bevoegd’.
• Wie ‘moeten’ zegt, verdoezelt het onderscheid tussen ‘technisch, als middel noodzakelijk’ en ‘bevolen’/’afgedwongen’ en ‘van nature noodzakelijk’ en ‘moreel vereist’.

In abstracto kan die definitie worden weergegeven in het volgende schema:
Wie (A) zegt, verdoezelt het onderscheid tussen (B) en (C) [en (D) en (E) en (...)]

Welke verdoezelwoorden passen in het schema?

Nu wordt het een kwestie van substitutie om te zien in hoeverre enkele zelfbedachte verdoezelwoorden, verdoezeltermen, in dat schema passen:

• elimineren (A) – methode om een algebrasom op te lossen (B), doden (C)
• ruimen (A) – opruimen (B), massaal doden (C), plaatsmaken (D)
• normaal (A) – volgens de heersende norm (B), gebruikelijk (C)
• politionele acties (A) – politieoptreden (B), koloniale oorlog (C)
• vredesmissie
• neutraliseren
• participatiemaatschappij
• sensibiliseren

De vraag is of ook “traditionele familiewaarden” in dat schema past. Vul voor B en C in “saamhorigheidsgevoel binnen een gezin” ¹ respectievelijk “onderdrukking van vrouw en kinderen door de pater familias” en oordeel zelf. Misschien zijn er betere invullingen mogelijk.
Als uw oordeel in alle varianten blijft luiden dat hier geen sprake is van een verdoezelterm, dan betekent dat kennelijk dat ik een ongelukkig voorbeeld heb gekozen.

Het nut van het zelf bijhouden van een verdoezelwoordenboek

Eerst hoor ik de docent, die aanraadt zelf een verdoezelwoordenboek bij te houden. Verderop zal hij aangeven dat dit soort taalbederf niet in het reguliere onderwijs bestreden wordt.

Wie van ons heeft de tijd om les te geven in taalgebruik?
Antwoord: niemand in het gewone onderwijs.

Dus het advies om zelf actie te ondernemen ligt er van meet af aan. Ongetwijfeld werkt het zelf maken van zo'n boek beter dan het lezen van een boek over een of ander aanpalend verschijnsel. Dat soort boeken is wel verschenen ² , maar ze hebben nauwelijks enige invloed op het voortwoekerende taalbederf.
Vervolgens komt de vraag aan de orde of iemand slachtoffer dan wel benutter van het verdoezelen is. Welnu, als ik “traditionele familiewaarden” geef als voorbeeld van een verdoezelterm, dan zeg ik impliciet ook dat Erdogan opzettelijk kiest voor dit soort terminologie. Dat hij benutter en niet het slachtoffer is van de taal. Lees, ZIJN taal.

Welk nut zo'n verdoezelwoordenboek zou hebben, wordt uiteindelijk ook weer heel schoolmeesterachtig – maar juist daarom heel duidelijk – beschreven:

Werkwijze: de cursist schrijft uit wat hem invalt omtrent een onderwerp.
Dan zoekt hij elk woord dat hij gebruikt heeft in zijn opstel, op in het verdoezelwoordenboek
en merkt dat hij tientallen onderscheidingen botweg zich niet gerealiseerd heeft
en zodoende een veelduidige tekst heeft neergeschreven.

Enkele gedachten bij een kritisch tegengeluid

Peter Bakema vraagt zich, in reactie op mijn blogje, af of dit – de gewraakte actie van Erdogan – nu verdoezelen is. Hij ziet verdoezeling in eufemistisch taalgebruik. Ongetwijfeld is er een grote overlap tussen de semantische velden van een verdoezelwoord en een eufemisme. Die overlap is echter niet volledig en ik zou deze begrippen zeker niet als synoniemen willen gebruiken. Ik denk dat elk eufemisme een verdoezelwoord is, maar niet elk verdoezelwoord een eufemisme. Anders gezegd, niet alle verdoezeling zal in de vorm van verzachtende woorden gegoten kunnen worden.

Verdoezelen in daden en woorden
Verder maakt Bakema een interessant onderscheid tussen verdoezelen in daden en verdoezelen in woorden.

• De eerste vraag is dan of deze maatregel van Erdogan – het opblazen van dat verdrag – iets verdoezelt? Volgens Bakema niet. Maar, zo vraag ik mij af, verdoezelt de Turkse president niet dat deze actie slechts onderdeel is van een veel groter plan. Een soort masterplan om het moderne en seculiere Turkije waarvoor Atatürk ooit heeft gestreden, voor eens altijd te vervangen door een traditionele en islamitisch staat. Een staat waarvan Erdogan nog jarenlang president wenst te blijven, zonder enige tegenspraak te dulden. Dat mag ook nu weer blijken uit het oppakken van Turkse ex-admiraals die de euvele moed hadden kritiek te uiten. Dat Erdogan "de tegenstanders van Kanal Istanbul de vijanden van Atatürk, de stichter van de seculiere republiek" noemt, is een brutaal staaltje omdraaien van de werkelijkheid, een pure gotspe.
• De tweede vraag is of het begeleidend taalgebruik iets verdoezelt. Vooralsnog houd ik het erop dat daar sprake van is bij "traditionele familiewaarden", ongeacht of die verdoezelterm nu gebruikt wordt in Turkije, Saoedi-Arabië, of de Biblebelt.

Een streng onderscheid tussen daden en woorden lijkt me problematisch, niet alleen bij verdoezelen.
Al was het maar omdat daden heel vaak vergezeld gaan van woorden. Ik vraag me zelfs af of we niet leven in "een wereld van woorden".
Daden die andere daden verdoezelen, zonder enige "vocale begeleiding", zijn moeilijk voorstelbaar. Al snel steken we de grens over van daden naar woorden.
Daden kunnen natuurlijk wel verdoezeld worden met leugens. Geldt voor het verzwijgen van een bredere context niet precies hetzelfde?

Verdoezelen en andere vormen van taalbederf

Ik beschouw verdoezelen als een vorm van taalbederf, een term die vaak in verband gebracht wordt met één van mijn favoriete schrijvers, George Orwell. Als het gaat om aangeven wat taalbederf is, hoe verfoeilijk het is, waarom het "te vuur en te zwaard" bestreden zou moeten worden, dan is het volkomen terecht om Orwell te noemen. De essays in Why I write zijn zeer verhelderend als het gaat om de strijd tegen taalbederf. ³

Iedereen zou zijn romans 1984 en Animal Farm moeten lezen. Niet alleen om in te zien dat taal macht is, maar ook hoe belangrijk een, goed werkend, eigen geheugen is. Om te zien hoe propaganda werkt, en wat het gevaar is van het continu herschrijven van de geschiedenis.
De bewering "De actualiteit van vandaag, dat is: Orwell lezen" lijkt me niet al te gewaagd. Ik vermoed dat Michel Krielaars het wel met me eens is, getuige zijn recente column "Het neerleggen van een olifant".

Wat ik me nu – in het kader van verdoezelen – afvraag: wat is de link tussen Orwells Nieuwspraak ⁴ en

• "hedendaagse newspeak",
• "vaagspraak",
• "kantoor- en managerstaal",
• et cetera?

(wordt vervolgd)