Als Jaap in ‘Kapitein Veerdonck’ schrijft over de manier waarop een docent onderwijs moet geven, gaat hij wel heel erg uit van de positie waarin hijzelf eerder verkeerde. Hij was ooit ‘lerarenopleider’, wat hem feitelijk alle vrijheid gaf – en zo niet, dan nam hij die vrijheid – om les te geven in maatschappijleer. Zo kon hij zijn ideeën kwijt over politiek, geschiedenis, religie enzovoort.
Voor jezelf deze ruimte nemen, lijkt me veel lastiger voor een docent wis- of natuurkunde. Dan ben je, in tegenstelling tot een docent maatschappijleer of geschiedenis, toch veel meer ‘gedwongen’ om jezelf te herhalen. Dan kun je niet telkens weer met een totaal andere lesinhoud komen aanzetten.
Om een voorbeeld te geven: ‘2 plus 2 is 4’ zal – jaar in, jaar uit – hetzelfde blijven.
Daarbij ga ik maar even voorbij aan die vreselijke scène uit “1984” – de verfilming van het gelijknamige boek van Orwell – waar de hoofdpersoon wordt gedwongen om te beweren dat ‘2 plus 2’ vijf is.
Als je maar genoeg martelt, dan geldt ‘2+2=5’. Winston Smith ‘weet’ dat het niet zo is, maar de Partij ‘leert’ dat het anders is.
Een filmervaring
Een week geleden zag ik de film “Mr. Nobody against Putin”. Was het maar pure fictie. Maar nee, het is een – Rusland uitgesmokkelde – documentaire over ‘gewone’ Russen. De werkelijkheid van nu!
Heel kort iets over de film. Een onderwijzer, tevens videograaf, in een klein Russisch stadje legt op film vast wat er in, en rond, zijn school gebeurt na de Russische invasie van Oekraïne. Een decreet uit Moskou bepaalt dat kinderen op basisscholen moeten worden voorbereid op een toekomst in het leger.
Dat gaat gepaard met van bovenaf opgelegde ‘patriottische activiteiten’ en repressieve ‘nieuwe regels’. Wat we te zien krijgen, is propaganda ‘zoals Goebbels het bedoeld heeft’. En ook militaristische indoctrinatie van kinderen, waaraan alle onderwijzers verplicht mee moeten doen.
Heel eng vond ik het zien van gemilitariseerde jeugdorganisaties. De term ‘Poetinjugend’ kwam bij me op, maar ‘Hitlerjugend 2.0’ had ook gekund.
Propaganda in Rusland, en daarbuiten
Hoe erg propaganda en ‘herschrijven van de geschiedenis’ verweven zijn, blijkt wel als we in de film naar de leraar geschiedenis kijken. Deze Rus gaat wel heel erg mee met de nieuwe richtlijnen. Schrikbarend!
Dat geldt sowieso voor de propaganda in ‘het Rusland van Poetin’, maar natuurlijk ook voor de staatspropaganda in Israël of de VS.
We moeten echter vooral niet denken dat de propaganda in ‘ons’ landje NIET vreselijk is. Kijk voor de aardigheid eens een keertje wél kritisch naar ‘de politiek’. Om over het opmerken van de partijdigheid van de media, tv voorop, nog maar te zwijgen.
Er verandert echter weinig in de loop der tijd. Jaap fulmineerde destijds dan ook niet voor niets tegen de politici van zijn tijd. Bovendien schreef hij expliciet over propaganda, maar veelal in meer algemene termen. Daarmee legde hij het onlosmakelijke verband bloot tussen propaganda en de – door hem zo gehate – ‘civilisatie’.
Ten slotte
Naast het aanbevelen van deze ‘Mr. Nobody’-film, wil ik nog – in chronologische volgorde – enkele boeken noemen. Al was het maar om duidelijk te maken dat het ‘Poetinisme’ allesbehalve plotseling is opgekomen.
- Viktor Jerofejev – Een vrolijke hel; Het Rusland van Poetin (2007)
- Peter Pomerantsev – Niets is waar en alles is mogelijk; Het surrealistische hart van het nieuwe Rusland (2014)
- Garry Kasparov – Het wordt winter; De vergeten lessen van de Koude Oorlog (2015)
Inderdaad, de invloed van politici, media en alle online mogelijkheden is niet te onderschatten. Wat is nog waarheid…voor zover die bestaat.
Fake nieuws, gemanipuleerde foto´s…
We hoeven er niet voor naar Rusland te gaan.
Verkiezingen in heel Europa, als je luistert naar de retoriek, weet je echt niet wat het beste zou zijn. Arm Moldavië…ik ben benieuwd.