Jaap Schot, 29 november 1984
Ik ga een boek schrijven. Nee, beter: ik schrijf hiermee nu een boek. Dat boek is een leerboek, want in dat boek oefen ik mijn specialisme uit: ik onderwijs. Na 23 jaar als scholier, leerling en student arbeid in het onderwijs te hebben verricht, ben ik leraar "cultuurpsychologie" geworden.
Nu heb ik geen gelegenheid meer om aan studenten mondeling les te geven. Ik kan echter aan het voorbereiden (uitschrijven) van lessen ook wel plezier beleven, wanneer ik ze niet geef. Dat plezier bezorg ik mezelf door het schrijven van dit boek.
Het onderwerp waarover ik lesvoorbereidingen uitschrijf is: 'de stand en gang van zaken in de wereld'. Over dat onderwerp schrijf ik in woorden, termen, uitdrukkingen, begrippen en beelden, die ik mij heb eigen gemaakt. Wat ik mij eigen gemaakt heb, valt niet vanzelf samen met wat de lezer zich eigen gemaakt heeft. Daarom gaat dit boek ook over taalgebruiken, over coderen, formuleren, verwoorden en verbeelden.
Mijn boek heeft dus zo al twee onderwerpen:
- de stand en gang van zaken in de wereld,
- de taal en de beelden waarmee ik die bespreek.
Over die twee onderwerpen schrijf ik al zo'n jaar of vier vrijwel elke dag een paar uur. Daardoor heb ik een beetje overzicht verkregen over mijn begrippenapparaat. Van dat overzicht maak ik gebruik bij het schrijven van mijn eerste inleidende opstel ("lesvoorbereiding"): 'de drukvorm'. In dat opstel gebruik ik flink wat kernbegrippen en kerntechnieken van mijn taal.
Door de werkwijze die ik in dit boek toepas, wordt dat beginopstel aanleiding tot een hele reeks opstellen. Elk van die opstellen heeft als titel een woord dat in dat beginopstel is gebruikt. Nieuwe woorden die ik in die (verklarende ) opstellen gebruik, kunnen op hun beurt weer tot titel van een nieuw verklarend opstel worden. Zo doende, verduidelijk ik allengs mijn inzichten en bedoelingen.
Doordat dat wat ik kan opmerken (over en aan mijn twee onderwerpen) eindig is, komt er misschien ook daardoor wel een natuurlijk einde aan deze verzameling opstellen. Bij nader inzien is elk begin en elk einde echter even willekeurig, want mijn teksten dienen er slechts toe de lezer tot waarnemen te bewegen aan mijn (dus, zijn) onderwerpen. Mijn tekst is als een vinger waarmee ik wijs naar de maan.
Als de lezer niet al lezend het onderwerp ziet en bestudeert, dan is dat fout.
Voor volwaardig onderwijs moeten aanwezig zijn:
- de leerling, de student
- de leraar, de docent
en:
- het onderwerp, rechtstreeks gegeven aan leraar en aan leerling.
Van mijn opmerkingen over de wereld zijn voor de lezer slechts die bruikbaar, die gelden voor onze wereld. Hier verwijs ik naar het motto van dit boek: iedereen blijft alles vreemd tot hij het in zichzelf verneemt.
Met dank aan Martinus Nijhoff. In zijn gedicht "De Kinderkruistocht" schreef hij "Want iedereen blijven Gods woorden vreemd, Behalve hem die ze van God zelf verneemt."
Iedereen blijft al datgene vreemd, wat hij niet in zichzelf verneemt.
Het bewustzijn van iets in taal, in woorden, volzinnen, verhalen is als een korst op een brood, als een vel op de melk, als een huid om een lichaam, als een pels om een vos. Het napraten, zoals de priester doet, is als het aanmaken van een ballon, als het volstoppen van een vel, als het aanmaken en aanbieden van etalageverpakkingen, als het aanmaken en vertonen van dummies.
Ik weet best wel dat er veel werkgelegenheid en tijdverdrijf is dat 'onderwijs' genoemd wordt en waar het schijnbare onderwerp niet bestaat, of niet daar staat waar dat schijnonderwijs gegeven en gevolgd wordt. Dat ik dat weet, maakt juist dat ik die eisen stel van het aanwezige onderwerp en van de aandacht van allen daar bij dat onderwerp, waarnemend.
De leerling/ student die niet zelf aan het onderwerp waarneemt, heeft tot dat onderwerp, ook als het bestaat, ook als het echt daar bij hem als gegeven IS, geen betere relatie dan hij uit de aard der zaak slechts kan hebben tot fictie, tot andermans verzinsels en/of tot 'openbaring' of tot een gebeurtenis waarvan hij een verslag hoort of ziet.
Die student die niet bestudeert, is dan als een volstrekt kleurenblinde (zwart-wit-kijker) t.o.v. kleuren. Hij zit erbij als een kleurenblinde die een kleurenziende bezig hoort over kleuren mengen, kleuren onderscheiden en kleuren bijeenzoeken, die niet met elkaar 'vloeken'. De student/ leerling die zelf niet de kleuren ziet, kan niet verder komen dan geloven en napraten. Onafhankelijk van de vraag of hij die kleuren niet ziet door niet te kijken, of door een voor hem niet op te heffen kleurenblindheid. De student in kwestie moet weten: ik zie niet en wat ik hoor, is daarmee tot lege tekst geworden. Die tekst is door dat niet-zien tot lege tekst geworden voor wie niet ziet. De leegheid is geen eigenschap van de tekst, maar een relatie van de lezer ertoe, door de lezer veroorzaakt.
Om dat geloven en napraten te voorkomen, moet de lezer van deze opstellen steeds (in de werkelijkheid die hem gegeven is) zoeken naar dat waarover ik schrijf. Hij moet zoeken in zijn werkelijkheid, niet in zijn beeld van die werkelijkheid van hem.
Voor ons tweede onderwerp (taalgebruik) geformuleerd, luidt deze technische noodzaak: als lezer moet men niet ervan uitgaan dat de schrijver dezelfde begrippen in gebruik heeft als de lezer en er hoogstens eigen namen aan geeft. De woorden in mijn teksten zijn de namen van de begrippen die ik gebruik, niet van de begrippen die de lezer gebruikt. Tot het tegendeel blijkt, is dat het beste uitgangspunt: verschil veronderstellen.
Het vooronderstellen en wensen van gelijkheid van begrippensysteem en van taal, is een onderwerp apart, waarover ik zeker nog een opstel zal schrijven.
Voorlopig lijkt mij dit als inleiding genoeg. Laten we aan het bestuderen van ons eerste onderwerp beginnen met behulp van het reeds aangekondigde eerste inleidende opstel "Vormen en drukken als spreekbeelden".
0 Reacties