Jaap Schot, 12 november 1999

We kunnen zeggen dat landen evenzo willekeurige indelingen van het aardoppervlak zijn als de vlakken dat zijn op het schaakbord. 'Pion van d2 naar d3' is net zo'n mededeling als 'een kwart miljoen USA-militairen naar Saoedi-Arabië'. Over deze vaststelling leest men heen. Evenals over de constatering dat het in civilisatie samenleven neerkomt op het spelen van een gezelschapsspel dat is als schaak met levende stukken, waarbij deze stukken (individuen en groepen en volkeren en maatschappelijke categorieën) echt geofferd worden: geschaad, beschadigd en gedood. Men leest deze gelijkstellingen (vaststellingen, constateringen van aangetroffen, gegeven gelijkheid) als waren er hier analogieën, symbolen of "figuurlijke" vergelijkingen bedoeld.

Ik stel niet dat civilisatie op een gezelschapsspel lijkt, ik stel dat de civilisatie een gezelschapsspel is.

Een spel en niets anders.

Denken we ons, om nog langer onze aandacht hier bij te houden, in hoe het in een NAZIconcentratiekamp had kunnen gebeuren dat de bewakers schaak hadden gespeeld met gevangenen als levende stukken, waarbij de geofferde stukken en de volledige verliezende partij worden gedood; dat terwijl de levende stukken zelf de zetten van hun team in onderling overleg moeten bepalen. Zulk soort geintjes zijn in deze context niet extreem, niet ondenkbaar.

Kijken we nu, ieder voor zich, de lezer en ik, zonder uit te wisselen wat ons aan voorbeelden invalt, naar de actuele werkelijkheid die ons rechtstreeks en/of via de media gegeven is.

Het is een gemeenplaats dat arbeiders in mijnen en fabrieken en soldaten in manoeuvres en oorlogen worden geofferd als pionnen in het schaakspel. Er worden ook verkeersslachtoffers gebracht aan de (auto)mobiliteit die nodig is in elke concurrerende ontwikkelde samenleving. De hele bla-bla van de onvermijdelijke risico's, die "wij" met z'n allen nemen; de risicosamenleving. Wij nemen die risico's om niet achterop te raken in de wedloop met de andere ontwikkelde en ontwikkelende producenten/landen. Als Koning Klant staan we, het goedkoopste kopend, geen voorzichtigheid toe met de levende stukken ( en dat zijn wij zelf als parttime als werknemer gebruikten).

Begrijpen vereist verwijlen bij je spreekbeeld.

De in het vernietigingskamp opgestelde teams van schakende gevangenen maken de beste schaker onder hen tot hun koning. Degenen die helemaal niet kunnen schaken en geen belang als bijvoorbeeld 'politieke' in het kamp hebben, worden als af te ruilen stukken geplaatst. En dan begint het spel dat 'samen een risicomaatschappij vormen' is.

Vooraf bij het opstellen van de spelers (de juiste man op de juiste plaats) en vanaf het begin, de eerste zet, gaat dus alles heel rationeel toe. En ieders dood is een verlies. Maar er kan niet gespeeld worden zonder dat er stukken geofferd worden en gespeeld moet er worden. Dat er gespeeld moet worden, dat is het enige niet rationele. Dat is de waanzin, die komt niet uit de spelers, die wordt hen aangedaan.

Vragen jullie, lezers, die in civilisatie leven en meedoen, je wel eens af wie jullie dwingen, wie de bewakers zijn, nu de vernietigingskampen dicht zijn? Leven jullie in Groot-Auschwitz, of is dat maar een raar, te ver doorgevoerd spreekbeeld ? Nee, ik stelde al: het is geen spreekbeeld, het is geen analogie, er is hier gelijkheid, de gelijkheid van twee verschillende gezelschapsspelen die veel overeenkomsten vertonen in opzet, spelregels en uitvoering.

Ik denk dat er zo wel staat wat ik wil vastleggen. Het maakt geen enkel verschil of dit ooit gelezen wordt of niet. Ik meld niemand iets hem onbekends. Heeft bewustmaken gevolgen in handelen?

Maar het doordringen van een betoog tot in het kennisbestand, door de oppervlaktelaag van het eventjes ervan bewust zijn tijdens het lezen heen, dat eist verwijlen bij onderwerp en besprekingswijze.

In het kamp worden wanneer een of beide teams weigeren te spelen beide teams langzaam en pijnlijk gedood. Ze spelen om hun leven en als ze het spel niet overleven dan in ieder geval om een genadig snelle manier van ter dood gebracht worden. De overlevende van het winnende team krijgen een extra maaltijd verstrekt, wat in hun omstandigheden betekenis en gewicht heeft.

Hoe is dat bij ons, die spelen en gebruikt worden, opgesteld staan dus, in het team dat onze zich (verder) ontwikkelende risicomaatschappij bemant?

Wat brengt zich (verder) ontwikkelende mensenmassa's tot het spelen van 'risico-samenlevinkje'? Een eigenwijs volk dat in klederdracht blijft lopen en ook eenvoudig blijft eten, wonen en werken loopt geen direct gevaar. Is het de bewezen noodzaak een moderne bewapening te hebben, die dwingt tot het in deze mate meespelen van het spel? Of kan het ook iets minder, is voor minder meedoen al een voldoende bewapening te verkrijgen? Na pogroms en Auschwitz zie ik voor de Joden geen alternatief. Wie dwong die andere volkeren tot die pogroms, dat antisemitisme en tot het stichten en ongehinderd laten voortbestaan van de vernietigingskampen zoals Auschwitz? Wie of wat dwong, inspireerde, bewoog hen?

Bekende vragen, bekende antwoorden:

- Het spel 'zich ontwikkelen in de vorm van een risico- maatschappij' wordt gespeeld om de ongelijk-verdeelbare luxe die het spel oplevert.

- Het antisemitisme is slechts een van de vele vormen waarin tot uiting komt de rancune die in het spel wordt aangemaakt door het opofferen van sommigen en door het met geweld ongelijk verdelen van de voordelen, voorrechten en consumeerbare luxe goederen en diensten. Binnen het team bewegen tot spelen vooral: het streven naar rang en het streven naar veiligheid.

Met deze tekst probeer ik, waarschijnlijk weer tevergeefs, de lezer ervan te overtuigen dat niet binnen het spel en binnen de mentaliteit van de spelers veranderingen moeten worden nagestreefd om de negatieve uitwerkingen van het spel te bestrijden, maar dat er met spelen moet worden opgehouden. Dat kan, want het is alleen maar een spel. Er zijn geen bovenmenselijke machten die ons mensen tot dit spelen dwingen. Integendeel als er al objectieve krachten buiten de mensheid iets voor ons in petto hebben, dan is dat iets zeer positief. Noem het vrede of de hemel of zo. Of laat het onbenoemd.