De civilisatie, de massa der geciviliseerden kent geen grenzen aan haar agressie. Wie zij niet met hun doodzijn (= hun angst, hun angstige alleenzijn) kunnen besmetten, doden zij. Het doden van hele stammen en volkeren en diersoorten werd niet per ongeluk en zonder vertoon gedaan, nee het was en is openbare executie (uitvoering van een plan, een opzet).
Dit is een stukje tekst uit Jaap's opstel "Goed en kwaad zijn verdwenen, maar ook het leven is weg" uit 1987. Dat is bijna 40 jaar geleden, en nog steeds – of, alweer – actueel.
Meermaals heeft Jaap verwezen naar Elias Canetti's meesterlijke boek "Masse und Macht". Onder het kopje “Hetzemassa’s”, schrijft Canetti over openbare terechtstellingen. Hij maakt daarbij het belangrijke onderscheid tussen het uitoefenen van geweld en het dreigen daarmee. Het 'mooie' van dreigen is dat je niet altijd ook daadwerkelijk geweld hoeft uit te oefenen.
In 2000 komt Jaap terug op het thema 'openbare executies'. Hij schrijft in "Alle macht komt uit de loop van een geweer" specifiek over dat dreigen, en wel als volgt:
Uitoefenen van macht
Aan Mao wordt de uitspraak, die de titel van dit opstel is, in de mond gelegd. Het uitoefenen van macht is gelijk aan het bedreigen met lijfelijke mishandeling en zelfs vernietiging. De bedreigde moet die dreiging begrijpen, verstaan, als zodanig herkennen en erkennen. Daartoe moet hij een mens zijn en de uitwerking van het uitvoeren van de bedreiging waargenomen hebben. Om dat te bereiken dienen de openbare executies,
- aanvankelijk van mensen (al of niet ongehoorzamen, die dan 'schuldigen' worden genoemd),
- later van grote zoogdieren
- en tenslotte, als die uitgeroeid zijn, van bijvoorbeeld vossen bij de jacht met de meute.
Dit is niet ingewikkeld en er is geen enkele reden om er hier voorbeelden van te vertellen. Iedereen kent een overdaad van zulke voorbeelden uit verhalen, of is een totaal onbenullige. Voor dezulken is wat mij invalt en wat ik uitschrijf niet bestemd.
Ik laat het even bij deze twee citaten uit Jaap's oeuvre. Zoals we al leerden van Prediker, is er niets nieuws onder de zon. Ook het nieuws van vandaag, is niet meer dan "oude wijn in nieuwe zakken".
Anno 2026 wil de Amerikaanse minister van Oorlog, de ontspoorde godsdienstfanaat Pete Hegseth, een openbare executie live laten uitzenden. Inmiddels weten we dat 'zijn feestje' niet doorgaat.
Hoewel de propaganda ons anders wil doen geloven, is het puur machtsvertoon, laten zien wie 'de baas' is. Het gaat erom angst in te boezemen.
Nu is, voor ieder weldenkend mens, inmiddels wel duidelijk dat de VS in rap tempo veranderd is van een 'beschaafde' democratie in een onbetrouwbare terreurstaat, met wel heel fascistoïde trekjes. En in een terreurstaat – autocratie of theocratie, dat maakt niet uit – is angst een noodzakelijke voorwaarde om te blijven voortbestaan.
In veel bredere zin zien we dat aanjagen van angst, bijvoorbeeld voor 'de vijand'. Zoals Umberto Eco in zijn gelegenheidsgeschrift "Het creëren van de vijand" fijntjes aanstipt, bestaat er een kennelijke behoefte aan een vijand. Als die er niet is, dan scheppen we toch gewoon een vijand!
Het zijn niet groepen die ons rechtstreeks bedreigen, die tot vijanden gecreëerd worden. Nee, "het gebeurt eerder als iemand er belang bij heeft zo'n groep als dreigend af te schilderen, ook al vormt die geen rechtstreekse bedreiging".
En zo passeren in Eco's lezing uit 2008 groepen de revue als de immigrant van buiten de Europese Unie, de neger, de jood, de vrouw, de heks. Ik denk dat Eco helemaal gelijk heeft als hij stelt: "Door die ander te reduceren tot niet meer dan een vijand creëren wij op aarde onze eigen hel."
Vraag is wie heden ten dage de VS 'regeert'. Zijn het de zichtbare narcisten, miljardairs, techbro's? Of is het beter de blik te richten op de enge club "New Apostolic Reformation" (NAR), die op de achtergrond aan de touwtjes trekt?
Ik verwijs graag naar het artikel over NAR van De Correspondent: "Deze christenen willen overal ter wereld de democratie omverwerpen. Dankzij Donald Trump lukt het ze".
Dat het hier gaat om christenen, vind ik een pure gotspe.
Heel raar is, dat dit clubje halvegaren – helaas zijn het "gevaarlijke gekken" – de Openbaring van Johannes bloedserieus neemt. Vele jaren geleden, in 1969 om precies te zijn, maakte Harry Mulisch zich al vrolijk over Johannes' apocalyptische visioenen. In "Wenken voor de Jongste Dag" stak hij er, op briljante wijze, de draak mee.
Maar zoals genoegzaam bekend, is het geheugen van de meeste mensen wel van heel korte duur. Een gegeven waarvan met name politici, gretig misbruik maken. En zo kan, net als bij "de mode", alles wat oud is weer 'nieuw' worden.
Ten slotte wil ik nog enkele boeken aanbevelen. Al was het maar om duidelijk te maken dat fenomenen als openbare executies, vijandsbeelden, totalitaire regimes, religieuze gekte, afbreken van de democratie, allesbehalve nieuw zijn.
- Elias Canetti – Massa en macht
- Umberto Eco – Het creëren van de vijand; Gelegenheidsgeschriften
- Harry Mulisch – Wenken voor de Jongste Dag
- Philip Roth – Het complot tegen Amerika
- Margaret Atwood – The Handmaid's Tale
- De Bijbel
In feite heeft het mensDOM niets geleerd uit het verleden. Mensen zijn nog even barbaars, maar nu met andere middelen, geraffineerder, verhuld.
Bedankt voor de leestips. Het complot tegen Amerika heb ik gelezen; een boek dat indruk naliet.
Van The Handsmaid’s Tale zag ik een stukje op Netflix… niet verder gekeken…
En eerlijk, misschien schrijf ik dan wel omdat ik me zo terugtrek uit deze wereld die mij bang maakt. Een vlucht uit de realiteit, ik weet het.
Beste Nadine, veel dank voor je reactie ‘from the heart’. Het inspireert mij tot het nu volgende weerwoord.
Na het lezen van “Heeft geschiedenis nut?” (Maarten van Rossem) was ikzelf al iets milder gestemd, maar als je om je heen kijkt in deze wereld, dan stemt dat nog immer niet vrolijk.
Eigenlijk moet je alleen dat boek van Margaret Atwood (“The Handmaid’s Tale” is inmiddels in meerder staten in de VS verbannen uit de bibliotheek) lezen. De serie verveelt na enige tijd vooral door het feit dat het verhaal eindeloos wordt uitgemolken.
Vluchten uit de wereld, waar de civilisatie woedt op vrijwel het gehele aardoppervlak is inderdaad alleen psychisch – en niet, fysiek – mogelijk, om Jaap maar eens te parafraseren.
Zoals mag blijken uit de stukjes songtekst hierboven, roept je reactie bij mij andermaal het idee wakker dat de protestsong van Barry McGuire uit 1965 met een gerust hart opnieuw uitgebracht zou kunnen worden. Net als bij menig essay geldt voor “Eve Of Destruction” dat de strekking actueel blijft. Jawel, de voorbeelden kunnen gedateerd zijn, maar een beetje luisteraar/ lezer kan vast zelf wel voorbeelden anno nu bedenken. Zo niet, dan zijn het niet de mensen waarvoor wij schrijven.
En, om positief te eindigen, laten we dat schrijven vooral blijven doen.
Hartelijke groet, Jan
Dag Jan,
Ik heb je essay gelezen. Wat me vooral aanspreekt, is dat je erin slaagt om een actuele discussie te verbinden met iets veel groters en tijdlozers. De verwijzing naar oom Jaap, Prediker, Eco, Canetti en Mulisch voelt nergens geforceerd. Integendeel, ze versterken elkaar in één centrale gedachte: macht voedt zich vaak met angst, en mensen blijken daar door de eeuwen heen verrassend vatbaar voor.
Voor mij ligt de kracht van het stuk niet zozeer in de actuele politieke voorbeelden, maar juist in die onderliggende observatie. Terwijl ik las, moest ik regelmatig denken aan Predikers “IJdelheid der ijdelheden, alles is ijdel”. Niet als uiting van pessimisme (waar ik wel naar neig), maar als de nuchtere vaststelling dat veel van wat wij nieuw noemen in wezen een herhaling is van oude menselijke patronen.
Ook proef ik iets van de geest van je oom Jaap: het vermogen om achter de waan van de dag te kijken en historische lijnen zichtbaar te maken. Dat geeft het `essay` diepgang. Ik vind het eerlijk gezegd jammer dat ik hem nooit persoonlijk heb gekend. Door jouw verhalen en door dit soort teksten krijg ik echter het gevoel hem alsnog een beetje te leren kennen.
Wat na het lezen vooral bij mij bleef hangen, niet als bezwaar maar als een gedachte die het essay zelf bij mij opriep, is de vraag of het niet paradoxaal is om vijandsdenken te ontmaskeren en er tegelijkertijd zelf iets van te vertonen. Ik weet het antwoord niet, maar het is een vraag die na de laatste zin nog bleef nazinderen.
Al met al vind ik dit een betrokken, belezen en prikkelend stukje schrijfkunst dat uitnodigt tot nadenken. En misschien is dat uiteindelijk wel het mooiste compliment dat je een filosoof kunt geven: dat de lezer na de laatste zin nog niet klaar is met het stuk.
Met vriendschappelijke groet, Joop
Beste Joop, dank voor weer een uitgebreide, en positieve, reactie.
Toch bleef bij mij de vraag hangen wat je nu precies bedoelde met die paradox. Omdat ik denk dat het voor iedereen leidt tot een beter begrip, citeer ik hier graag je antwoord:
Vriendschappelijke groet, Jan