Jaap Schot, 9 maart 1985

Een voorbeeld van hoe met het puzzelwoordenboek verzamelingen samenhangende en verwante begrippen kunnen worden opgezocht.^*

Mijn ervaring is dat er voor centrale begrippen in het collectief bewustzijn veel synoniemen bestaan. Er zijn woorden die het verschijnsel benoemen naar herkomst, naar de wijze waarop het beleefd wordt, naar de bedoeling ermee, naar de waardering ervoor enzovoorts.

Het gaat er mij in dit concrete geval om een argument te onderbouwen, dat ik naar voren bracht in een opstel. Ik schreef daarin, in verband met het invoeren van een vast basisinkomen voor ieder individu, dat niemand ongerust hoeft te zijn omtrent de verwording der mensen, wanneer de dwang en disciplinering van de arbeid zouden wegvallen. Ik stel dat men voor verwachtingen omtrent de uitwerkingen van de afwezigheid van dwangarbeid kan kijken naar wat de leisure class, de rijken van vroeger, hebben opgeleverd.
Ik stel dat die mensen die niet hoefden te werken voor de kost, niet alleen maar Oblomows hebben voortgebracht en niet alleen maar kruisridders. Ik stel dat het gelukt is hen sportiviteit, open-mindedness, hoofsheid en fairness b.v. te leren. Zij konden zich die luxe veroorloven. Van sportieven krijgt men betere sport, van onbevangen, onpartijdige en belangeloze studerenden krijgt men betere wetenschap of minstens betere filosofie.

Dat was mijn argument. Toen ging ik in het puzzelwoordenboek de woordengroep opzoeken waarin de door mij in die argumentatie gebruikte woorden passen. Die uitgangswoorden, die me ingevallen waren, waren hoofs, fair en beschaafd.
Ik ging nu de SYNONIEMEN voor die woorden opzoeken in het puzzelwoordenboek. Ik schrijf wat ik vond hieronder uit.

werkwijze daarbij:

Ik begin bij een tamelijk willekeurig, toevallig mij als eerste ingevallen woord (in dit geval: hoofs). Ik zoek dat woord op en vind dan een paar synoniemen genoemd. Die schrijf ik als onder het uitgangswoord, dat als nummer 1 staat, doornummerend er onder. Achter elk woord vermeld ik in cijfers wat ik aan synoniemen erbij vermeld vond.

Het gaat mij er om te onderzoeken waarom, naar hun zeggen via het benoemen van hun gedrag, mensen doen wat ze doen. Wat is er werkzaam, naast de angst, het handelen, het doen en laten, onder bedreiging met lijfelijk geweld door de staat en psychisch geweld door de kerk en door de sociale controle die ook het afdwingen omvat van het meedoen aan de mode?
Antwoord: naast de angst is er de deugd. Dan is er mooi en lelijk en goed en kwaad. De knechten in competitie hebben hun perfectionisme. Er is het speelse, dat nodig is naast het technisch nodige om aan het nodige te komen, om te zorgen voor volledig functioneren teneinde de vermogens op peil te houden. Dit speelse gedrag omvat zowel het sporten voor spieren en zintuigen als het 'wetenschappelijk', belangeloos en onbevangen onderzoeken voor de geest en de zintuigen.

De gelegenheid tot het ontwikkelen van deze angstvrije gedragsbepaling hadden slechts de machtigen in de civilisatie en de vrij levende mensen, de wilden. De wilden echter hadden geen reden om te ontwikkelen en te cultiveren, zij leefden in een situatie waarin ze niet steeds hoefden te kiezen uit door knechten aangeboden diensten en goederen. Het was tegen dat overaanbod dat de machtigen in de civilisatie zich moesten weren. Zij moesten hun stand ophouden bij het kiezen. Tegenover elkaar en tegenover de knechten zouden ze aan achting verliezen als ze niet in staat waren waardevolle diensten en fraaie zaken te herkennen als die werden aangeboden.
Verder was er een neiging zich als hogere mensen te onderscheiden van de lageren, het gewone volk, wat gebeurde door onnatuurlijk, aangeleerd, gedrag en/of door het doen van wat de lageren uitdrukkelijk werd verboden en het nalaten van wat die lageren werd afgedwongen. Minder of geen plichten en volop voorrechten.

De kerk speelt in deze ontwikkeling een vreemde rol. De kerk is geen eenheid van gelijkgezinde mensen, het is een bewustzijnsfabriek. Afhankelijk van wie er daar en dan die fabriek drijven produceert men er steun voor de machthebbers die plezier aan hun macht beleven of opvoeding voor de machthebbers die aanspreekbaar zijn voor verfijning, adeldom die verplicht enzovoort.
Er staan voor de machthebbers slechts een beperkt aantal manieren van omgaan met hun macht open. Wie waar wanneer en in welke mate de toon aangaven berustte op toevallige opvoedingsresultaten. Wat ik hier zoek zijn dimensies die in woorden gevangen zijn. We kunnen nu het soevereine gedrag over het hele kopende en kiezende volk verdeeld is, er van uit gaan dat al die dimensies als kaleidoscopische elementen in de eenmalige patronen van vele enkelingen voorkomen. Van het concrete patroon van elke enkeling is weinig of niets de moeite waard van het begrijpen qua herkomst en qua bestendigheid (tegen de krachten van buiten af in).
Alleen voor iedereen zelf is zijn eigen concrete kaleidoscopische toevallige patroon van gedragsbepalende krachten en criteria de moeite van het bewustmaken en bespreken waard, teneinde er aan te ontkomen, er niet langer in op te gaan. Voor ons tegenwoordige parttime machthebbers is dat wat in de civilisatie buiten de maatschappij ons luxe gedrag initieert en stuurt in feite een bron van dienstbaarheid in de rest van onze tijd, als we als parttime knecht voor geld moeten dienen in de maatschappij.
Ons, parttime heersers, ontbreekt de ruimte om ons willoos over te leveren aan het toevallige resultaat van onze opvoeding en individuele geschiedenis. Velen van ons zijn veel langer en in meerdere mate knecht door wat er van hen geworden en gemaakt is, dan nodig is, gezien hun posities en relaties in de wereld.

Over mijzelf sprekend in deze kan ik stellen dat ik door de hekel die ik heb aan het 'voor wat hoort wat' in de civilisatie en mijn verlangen om in vrijheid, zonder het dwangmiddel van geld en/of van gevoelde verplichtingen om te gaan met vrouwen, vrijwel alles verknoeid en verkeken heb, wat ik ooit aan kansen en gelegenheden had.

01. hoofs, beleefd, galant, vormelijk
02. beleefd, correct, net, wellevend, galant
03. galant, beleefd, voorkomend, hoffelijk
04. vormelijk,
05. wellevend, net, netjes, beschaafd, galant, gracieus, welgemanierd
06. correct, juist, beleefd, wellevend, netjes
07. net, netjes, beschaafd, wellevend, eerbaar, fatsoenlijk, proper, keurig, hulpvaardig, minzaam
08. voorkomend, beleefd, galant
09. hoffelijk, galant, voorkomend, beleefd, wellevend, beschaafd, hoofs, fijngemanierd
10. netjes, knap, verzorgd, zindelijk, keurig, sierlijk, fraai, aardig, behoorlijk
11. beschaafd, correct, fijn, ontwikkeld, wellevend, net.
12. gracieus, elegant, sierlijk, bevallig, innemend, bekoorlijk
13. welgemanierd, beleefd, fatsoenlijk, netjes, opgevoed
14. juist, behoorlijk, betamelijk, fair, goed, passend, net, strikt, correct
15. eerbaar, kuis, zedig, rein, decent, net, fatsoenlijk, preuts
16. fatsoenlijk, degelijk, eerbaar, keurig, net, braaf, preuts, vormelijk, gepast, passend
17. proper, net rein zuiver schoon zindelijk
18. keurig behoorlijk beleefd correct net passend perfect volmaakt
19. hulpvaardig gedienstig bereidwillig
20. minzaam eenvoudig vriendelijk beminnelijk welwillend
21. fijngemanierd
22. fijn voortreffelijk prachtig goed puik uitstekend teer broos heerlijk
23. ontwikkeld kundig beschaafd volwassen
24. elegant aanvallig bevallig chic sierlijk gracieus
25. sierlijk bevallig elegant
26. bevallig aanminnig bekoorlijk lief liefelijk innemend elegant sierlijk charmant gracieus knap
27. innemend aanminnig bekoorlijk lief liefelijk bevallig hups lieftallig vriendelijk aantrekkelijk
28. bekoorlijk aanminnig lief liefelijk bevallig innemend aanvallig riant
29. opgevoed getogen grootgebracht/// welopgevoed
30. behoorlijk betamelijk fair goed passend juist gepast
31. betamelijk keurig netjes voeglijk
32. fair eerlijk betrouwbaar passend juist behoorlijk betamelijk oprecht sportief keurig net
33. goed behoorlijk betamelijk fair braaf passend juist eerzaam deugdzaam geschikt bekwaam edel nobel recht voortreffelijk heerlijk schitterend eminent fijn puik uitstekend wel
34. passend behoorlijk betamelijk fair juist keurig net
35.
36.
37.
38. kuis
39. zedig
40. rein
41. preuts
42. decent
43. degelijk
44. braaf
45. gepast