Vanochtend heb ik “Strijden voor de mens; Oorlogsgeschriften 1936-1944” uitgelezen. Dat boek van Antoine de Saint-Exupéry valt duidelijk uiteen in twee gedeelten.

In deel 1 gaat het over de Spaanse Burgeroorlog, waar de Saint-Exupéry bij betrokken was als oorlogscorrespondent. Op mij kwamen zijn verhalen heel bekend voor, zo bekend dat ik er moeite mee had te beseffen dat hier de Saint-Exupéry aan het woord was, en niet George Orwell.
In zijn boek “Saluut aan Catalonië” werd ook al de verschrikking beschreven van burger­oorlog in het algemeen, en die van de Spaanse Burgeroorlog in het bijzonder. Niet alleen vocht Orwell mee in die burgeroorlog, hij beschrijft – net als de Saint-Exupéry – het warrige toneel waarop die oorlog zich afspeelde. Het was ontzettend onduidelijk welke groepen er allemaal vochten, waar de scheidslijnen nu precies lagen. Kortom, een mensenleven was weinig waard in een omgeving waar de kogels nu van links, dan van rechts kwamen. Ik geef hier een richting aan, ik gebruik deze termen hier niet in politieke zin.
Orwell doet in zijn boek wel degelijk een poging iets uit te leggen over de politieke situatie in het toenmalige Spanje. En hoewel hij bekend staat als iemand die duidelijk schrijft, worden de politieke verhoudingen – daar, toen – niet helder. Mistig blijft, wat nu de verschillen dan wel de overeenkomsten zijn, tussen allerlei facties die tegen Franco vochten. Dat ligt aan de chaos en de vaak rivaliserende partijen toentertijd, niet aan de schrijfvaardigheid van Orwell.

Een ander vermeldenswaardig boek over de Spaanse Burgeroorlog is “Hommage aan een vuurpeloton” van Tariq Goddard. De schrijver van deze roman werd geboren in 1975, en heeft dus – in tegenstelling tot de Saint-Exupéry en Orwell – geen persoonlijke ervaring opge­daan met de burgeroorlog die woedde in de periode 1936-1939.
Fictie, maar niettemin indringend: “met op de achtergrond de chaotische, bloederige Burger­oorlog, ontvouwt zich – in deze roman – een steeds surrealistischer wordend drama”.

In deel 2 van “Strijden voor de mens” gaat het over de Tweede Wereldoorlog, en wederom raakt de Saint-Exupéry betrokken bij de strijd. Opmerkelijk is dat iemand die ‘eigenlijk’ een pacifist is, er andermaal voor kiest deel te nemen aan de strijd. Ditmaal als oorlogsvlieger die verkenningsvluchten uitvoert. Dat hij daarvoor koos, had alles te maken met het doel waar­voor hij bereid was te vechten. Het is de strijd voor de Mens, voor de menselijke waardig­heid.
In die strijd speelden de Amerikanen toentertijd een grote rol. Let op, we spreken over de Tweede Wereldoorlog en Frankrijk was, door de Nazi’s, bezet gebied. De Saint-Exupéry be­dankt in zijn boek de Amerikanen die Frankrijk (en de rest van Europa) komen helpen bevrij­den, en schrijft dat te zullen blijven onthouden. Daarnaast heeft hij gelijktijdig al kritiek op de ‘American way of life’. In zijn felle beschrijving, heeft hij het onder meer over ‘mensvee’ en “consumentisme”.
Twee begrippen die mij zeer bekend in de oren klinken, al was het maar omdat mijn oom Jaap daar schier eindeloos over schreef. ¹ Nu vermoed ik ten sterkste dat hij deze termen niet heeft opgepikt bij de Saint-Exupéry. Ik kan het niet meer navragen, maar zeker is dat de Franse schrijver deze begrippen eerder bezigde.
Maar goed, de Saint-Exupéry gaf aan de inzet van de Amerikanen niet te zullen vergeten. Hij schreef echter ook dat er vast en zeker andere – egoïstischer – tijden zouden komen. En ja, later kwam er ook een heel ander type president van Amerika. Je kunt over de huidige, schrijven – of, zoals Geert Mak onlangs deed bij de Van Randwijklezing ² , spreken – zonder expliciet zijn naam te noemen. Tenslotte weet iedereen nu wel wie we bedoelen.
Interessant is hier het boek “Het complot tegen Amerika” van Philip Roth te noemen. In die roman wordt Charles Lindbergh – het zal wel toeval zijn, maar hij was in dezelfde tijd piloot als de Saint-Exupery – gekozen als de eerste fascistische president van de USA. Inmiddels lijkt de fictie van Roth ingehaald door de realiteit.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog schreef de Saint-Exupéry ook nog zijn meest bekende boek: “De Kleine Prins”. In dit moderne sprookje zijn, hoe kan het ook anders, elementen verweven uit de toenmalige werkelijkheid van de schrijver. Zo is de verteller een piloot, die – net als de schrijver ooit meemaakte – een noodlanding in de Sahara heeft gemaakt. En de Kleine Prins die hij ontmoet, mijmert over ‘zijn’ trotse roos die nu helemaal alleen is op zijn verre planeet­je, de roos van wie hij innig houdt.
Aan wie de Saint-Exupéry dacht toen hij dat schreef, lijkt me duidelijk. Zeker na het lezen van “Memoires van de roos; Portret van een onmogelijk huwelijk”, geschreven door zijn vrouw Consuelo.
Het verhaal van de ontmoeting met het kleine ventje, afkomstig van een verre asteroïde, is wereldwijd bekend. Het belangrijke thema is dat de Kleine Prins als een kind – of, om met Jaap te spreken, als een “buitenaardse verkenner” ³ – eindeloos doorvraagt over het vaak o zo vreemde gedrag van de volwassenen op deze planeet.

Tot slot nog dit. We zien in de wereld om ons heen hoezeer de menselijke waardigheid zwaar onder druk staat. In die zin mag “Strijden voor de mens” zeker gehoord worden als een op­roep.
We worden in dit tijdsgewricht overspoeld door ‘non-informatie’ – denk aan alle reclame, infotainment, talkshows, propaganda, ‘social media’, et cetera. Maar, als ons later gevraagd wordt of we de steeds verdere teloorgang van de menselijke waardigheid niet zagen aanko­men, kunnen wij niet zeggen: “Wir haben es nicht gewußt”.