Jaap Schot, 1991

De Verlichting (Aufklaerung, Enlightenment) wordt als vijandig opgevat door de cultuurbewaarders zowel als door de spelers van het spel 'Civilisatie'. Verlichten gebruiken gewoon hun nuchtere natuurlijke verstand, dat wil zeggen: onderwerp van denken kan "slechts" zijn: het constateerbare zonder toevoeging van fantasie uit angst of uit wegdromen of uit verlangen of uit traditie. De futiliteit van het spelletje "civilisatie", zich minderen aanschaffen is aan verlichten volstrekt duidelijk, ook al wordt dat onspeelse gezelschapsspelletje al roofmoordend gespeeld. Van de verlichte hoeft geen geciviliseerde geslaagde enige bewondering of eerbied te verwachten. Maar ook degene die zich met het een of andere geloof troost in zijn onbevredigende situatie in de civilisatie krijgt geen bevestiging en bijval van de verlichte. De verlichte is beslist niet romantisch ten aanzien van de natuur, hij weet dat de natuur geen couveuse voor mensen is, überhaupt geen couveuse is, voor welk exemplaar of welke soort levende wezens dan ook. Zelfs is de niet-levende natuur geen couveuse voor het geheel van het leven op aarde. Toch zal geen verlichte de geciviliseerden onweersproken laten als ze proberen hun gevecht binnen hun spel te verkopen als een uiting van het natuurlijke concurreren van alle levende wezens om schaarse leefgelegenheid.

Jegens verlichten wordt geen vriendschap gevoeld door lui die zich in de civilisatie bevinden, spelers, noch gebruikten, noch de part-time in groepsculturen levenden, noch de romantische dromers over natuurlijk bestaan houden van verlichten: niet van de bezigheid en niet van degenen die zo bezig zijn. Alleen de niet-levende en de niet-menselijke natuur mogen volgens de verlichte regels ('wetenschappelijk' heet dat) bestudeerd worden, dat wil zeggen met een rigoureuze censuur jegens alle onbewezens.

Overal elders is censuur een vloek: overal aan het front is liegen-en-bedriegen troef. Ook het zich"zelf" en anderen met verzinsels troosten en misleiden valt onder grondwettelijke bescherming. De democratische variant van het spel "civilisatie", dat geen spel is maar meer een verwerkelijkte nachtmerrie, beschermt binnen zich, als toegestane speelmethoden alle religies en andere leugenverzamelingen en waansystemen, ongeorganiseerd zowel als in georganiseerde en geïnstitutionaliseerde vorm. Spelen onder elkaar moeten geen ruzie hebben, het materialisme is een religie net als al die andere.
[Het materialisme is die religie waarin de een beter/hoger/meer is dan de ander en dat zo zijn uitgedrukt wordt in het bezitten van meer/waardiger/ betere goederen en in het in ruil voor bezit zich laten verlenen van meer en voor hen vernederender diensten door nietbezittenden en minderbezittenden.
De 'kerk' van het materialisme is onze civilisatie; de 'godsdienstoefeningen' van het materialisme zijn de competities die we overal om ons heen zien en de pogingen om in het Guinness' Book of Records te komen. Voor iedere verlichte is de totale en niet te overtreffen gekte van dat alles onmiddellijk gegeven, evident dus; maar dat drukt de pret der deelnemers niet in het minst, het bewonderen van winnaars door vrouwen en imiterende kinderen duurt voort: het zich rangschikken van allen in de democratische civilisatie en de "erachter" zittende religie zijn en blijven onaangevochten, ja zelfs onbewust gehouden en onbesproken gelaten. De verlichting vormt er geen enkele bedreiging voor omdat men geen lust heeft verlicht te zijn, je koopt er niets voor en het troost je niet. Verlicht zijn is te omschrijven als natuurlijk leven, maar hier en nu gebeurt dat dan in gevangenschap binnen de civilisatie, gevangen als een dier in een dierentuin is de verlichte, niet tam, maar vooral ook niet vrij in een hem passend natuurlijk milieu (in dit geval: een samenleving waar verstand en waarheid en nodigs boven onnodigs, bedachts en verwachts gaan)].